1. Оршил ба зорилго

2026 онд Монгол Улсад инфляц огцом нэмэгдэж, хүнсний бараа, ялангуяа махны үнэ өрхийн төсөвт ихээхэн дарамт болж байна. ҮСХ-ны мэдээлснээр 2026 оны 7-р сард инфляц өмнөх оны мөн үеэс 13%, мах болон махан бүтээгдэхүүний үнэ 52.4%-иар өсжээ. ОУВС-ийн 10-р сарын мэдэгдэлд 9-р сарын инфляцыг 12.9% гэж дурдаад, хүнсний үнийн огцом өсөлт болон шатахууны нийлүүлэлтийн тасалдал голлон нөлөөлснийг онцолсон байна.

Албан ёсны инфляцын мэдээллийг ихэвчлэн улс болон бүсийн дунджаар мэдээлдэг тул тухайн аймгийн өрхүүдэд үнийн өсөлт хэрхэн нөлөөлж байгааг нарийн харахад бэрхшээлтэй байдаг. Иймд энэхүү тайлан нь ҮСХ-ны 7 хоног тутмын аймгуудын үнийн мэдээнд тулгуурлан дараах асуултуудад хариулахыг зорилоо:

• Хүнсний гол нэрийн бараа, шатахууны үнэ хэрхэн, хэдэн хувиар өссөн бэ?
• Аль аймагт үнийн өсөлт хамгийн өндөр, аль аймагт хамгийн бага байна вэ?
• Бүсүүдийн хооронд систем ялгаа бий юу? Аймгуудын үнийн зөрүү нэмэгдэж байна уу, багасч байна уу?
• Аль бараа хамгийн тогтворгүй вэ, улирлын хэв шинж ямар байна вэ?

Шинжилгээг бүхэлд нь Python (pandas, matplotlib, scipy) ашиглан хийсэн.

2. Өгөгдөл ба аргачлал

2.1 Өгөгдлийн эх сурвалж

Өгөгдлийг ҮСХ-ны нээлттэй өгөгдлийн сан 1212.mn-ийн PxWeb API-аас DT_NSO_0300_010V5 — «Хүнсний гол нэр болон бензин түлшний 7 хоногийн үнийн мэдээ, аймгаар» хүснэгтээс татсан. Хүснэгт нь хэрэглэгчдийн худалдан авсан барааны дундаж үнийг (төгрөг) агуулдаг бөгөөд 2026.10.20-нд шинэчлэгдсэн өгөгдлийг ашигласан.

Хүснэгт 1. Өгөгдлийн бүтэц

Бүсийн нэгтгэсэн мөрүүд утгагүй тул шинжилгээг аймгийн түвшинд хийж, аймаг бүрийг харьяа бүсэд нь хуваарилсан. Улаанбаатар хот энэ хүснэгтэд ороогүй.

2.2 Өгөгдлийн бүрэн байдал

Үндсэн 9 бараа бараг бүрэн (97–100%) мэдээлэлтэй. Ямааны махны мэдээлэл 82.7% (Архангай, Булган, Хөвсгөлд сүүлийн өгөгдлүүд дутуу), Аи-80 бензин 35.4% (2026 оны эхээс мэдээлэл тасарсан), боодолтой өвс 44.2% (улирлын чанартай) тул эдгээр 2 барааг сагсны тооцоонд оруулаагүй, зөвхөн тайлбарын зорилгоор ашигласан.

2.3 Аргачлал

• Хоосон утгууд нөхөх: аймаг × бараа цуваа бүрт 3 хүртэлх долоо хоногийн цоорхойг өмнөх утгаар нөхсөн (forward-fill).
• Жилийн өсөлт: 2026-10-19-ний үнийг 52 долоо хоногийн өмнөх (2025-10-20) үнэтэй харьцуулсан; хуримтлагдсан өсөлтийг 2024-01-02-нээс тооцсон.
• Сагсны индекс: 9 үндсэн барааны (3 мах, гурил, будаа, чихэр, сүү, Аи-92, дизель) үнийн харьцааг тэнцүү жинтэйгээр дундажласан. Энэ нь ҮСХ-ны ХҮИ-ийн жингээс ялгаатай, зөвхөн аймгуудыг харьцуулах зориулалттай.
• Үнийн түвшний индекс: аймгийн үнийг 21 аймгийн дундажтай харьцуулсан хазайлтыг (%) бараа бүрээр тооцож, дундажласан.
• Тархалт ба хэлбэлзэл: аймгууд хоорондын вариацын коэффициент (CV = σ/μ) болон долоо хоногийн лог өөрчлөлтийн стандарт хазайлт.
• Статистик шалгуур: бүсүүдийн ялгааг Kruskal–Wallis, хувьсагчдын хамаарлыг Spearman-ий зэрэглэлийн корреляциар шалгасан (21 ажиглалттай тул параметрт бус арга сонгосон).

3. Улсын хэмжээний ерөнхий төлөв

Зураг 1-д барааг 4 бүлэгт нэгтгэж, 2024 оны 1-р сарын 2-ны үнийг 100 гэж авсан индексээр харуулав. Хоёр жил гаруйн хугацаанд өргөн хэрэглээний барааны бүлгүүдийн үнэ эрс ялгаатай байна: мах 2 дахин үнэтэй болсон бол гурил, будаа, чихрийн бүлэг 9%-иар өсөж, сүүний үнэ улирлын хэлбэлзэлтэйгээр эхний түвшнээсээ доогуур байна.

Зураг 1. Барааны бүлгүүдийн үнийн индекс (2024.01.02 = 100), 21 аймгийн энгийн дундаж

Хүснэгт 2. 21 аймгийн дундаж үнэ ба өсөлт

Хүснэгт 2-оос харахад жилийн 30%-иас дээш өсөлттэй 5 бараа (3 төрлийн мах, дизель, Аи-92) бүгд дотоодын нийлүүлэлтийн шок (мах) эсвэл импортын эрчим хүчний үнэ (шатахуун)-тай холбоотой. Харин импортын хүнс болох цагаан будаа, элсэн чихрийн үнэ бараг өөрчлөгдөөгүй нь өсөлт ерөнхий мөнгөний бус, тодорхой бараанд төвлөрсөн шокоос үүдэлтэйг харуулна.

Зураг 2. Барааны хуримтлагдсан (2024.01-оос) болон жилийн үнийн өсөлт

Дизелийн хувьд сонирхолтой хэв шинж ажиглагдана: 2024–2025 онд үнэ 4 031₮-өөс 3 172₮ хүртэл буурч байсан тул 2024 оны эхэнтэй харьцуулсан өсөлт (+26%) жилийн өсөлтөөс (+60%) бага гарч байна. Элсэн чихэр, сүүний үнэ 2024 оны эхнийхээс одоо ч доогуур.

4. Махны үнэ

Мах нь монгол өрхийн хүнсний сагсанд хамгийн том жинтэй бүтээгдэхүүн. Сүүлийн 7 хоногт хонины махны дундаж үнэ 21 111₮, үхрийн мах 25 338₮, ямааны мах 19 047₮/кг болжээ. 2024 оны 1-р сард эдгээр нь харгалзан 9 734₮, 12 970₮, 8 104₮ байсан.

Зураг 3. Махны үнэ: 21 аймгийн дундаж (шугам) ба аймгуудын хамгийн бага, их үнийн хүрээ (сүүдэр)

4.1 Улирлын хэв шинж ба 2026 оны гажилт

Махны үнэ улирлын тод хэв шинжтэй: намар, өвөл идэш бэлтгэлийн үеэр нийлүүлэлт ихсэж үнэ буурдаг бол хавар малын тарга хүч суларч, нөөц багасахад үнэ өсдөг. 2024 онд махны дундаж үнэ 1-р сард жилийн дунджаас 15%-иар доогуур, 6-р сард 15%-иар дээгүүр байсан – өөрөөр хэлбэл ердийн улирлын хэлбэлзэл 30 гаруй хувь.

Зураг 4. Махны дундаж үнэ сараар, 2024–2026 он (3 төрлийн махны энгийн дундаж)

2026 онд энэ хэв шинж хадгалагдсан ч түвшин нь эрс өндөр: 1-р сараас 6-р сар хүртэл үнэ 16 мянгаас 24 мянган төгрөг хүрч, намрын улиралд ердийн бууралт маш сул байна. Энэ нь хавар-зуны ган, малын тоо толгой, нийлүүлэлтийн сүлжээний хүндрэл зэрэг бүтцийн хүчин зүйлтэй холбоотой гэж Монголбанк, хэвлэл мэдээллийн эх сурвалжууд тайлбарлажээ.

4.2 Аймгуудын ялгаа

Махны жилийн дундаж өсөлт (3 төрлийн дундаж) Баян-Өлгий 92%, Орхон 69%, Завхан 67%-д хамгийн өндөр, Архангай 41%, Хөвсгөл 44%, Дорноговь 45%-д хамгийн бага байна. Баян-Өлгийд ямааны махны үнэ нэг жилд 2 дахин илүү (+127%) өссөн нь онцгой дүр зураг харуулж байна. Хангайн бүсийн мал ихтэй Архангай, Хөвсгөлд махны өсөлт харьцангуй сул байгаа нь орон нутгийн нийлүүлэлт үнийг тогтворжуулдгийг харуулж байна.

Аймгуудын хоорондын махны үнийн зөрүү (вариацын коэффициент) үхрийн маханд 2024 оны эхэнд 14.9% байсан бол одоо 6.5% болж буурсан – үнэ өсөхийн хэрээр аймгуудын үнэ нэг түвшинд ойртож байна (10-р бүлгийг үзнэ үү).

5. Шатахууны үнэ

Шатахуун нь бусад бүх барааны тээвэр, үйлдвэрлэлийн зардалд шууд нөлөөлдөг тул онцгой ач холбогдолтой. 2024–2025 онд Аи-92-ын үнэ 2,600–2,800₮ орчим тогтвортой, дизель 4,000₮-өөс 3,100–3,500₮ хүртэл буурч байсан. Гэвч 2026 онд үнэ огцом өсчээ (Зураг 5).

Зураг 5. Шатахууны үнэ: 21 аймгийн дундаж ба аймгуудын хүрээ, ₮/литр

• Дизель: 2026 оны 3-р сарын 30-ны 7 хоногт +9.3%, 4-р сарын 7-нд +14.7%, 4-р сарын 13-нд +8.5% өсөж, 3 долоо хоногийн дотор 3 438₮-өөс 4 712₮ болсон. 9-р сард дахин нэмэгдэж 5 082₮ хүрэв.
• Аи-92: 6-р сар хүртэл 2 795₮ орчим тогтвортой байсан ч 7-р сарын сүүлээс шат дараатай өсөж (3 049₮ → 3 245₮), 10-р сарын 12-ны 7 хоногт ганцхан удаад +17.6% нэмэгдэн 3 816₮ болсон. Энэ нь судалгааны хугацааны хамгийн том долоо хоногийн өөрчлөлт юм.
• Аи-80: 2026 оны эхэн үеэс аймгуудын мэдээллээс бараг алга болсон нь зах зээлээс шахагдаж буйг илтгэж болох тул цаашид анхаарах шаардлагатай.

Шатахууны жилийн өсөлт аймгуудад маш жигд — Завхан 42%-иас Хэнтий 53% хүртэл. Аймгуудын хоорондох CV Аи-92-т 4.4%, дизельд 3.2% байгаа нь шатахууны үнийг импортлогч, бөөний түвшинд тогтоож, аймгуудад бараг нэгэн зэрэг дамжуулдгийг харуулна. Үнийн түвшний хувьд алслагдсан баруун аймгууд (Баян-Өлгий 4 197₮) хамгийн өндөр, Төв аймаг (3 624₮) хамгийн бага.

6. Гурил, будаа, чихэр, сүү

Гурил. I зэргийн гурилын дундаж үнэ жилд +23% өсөж 3 355₮/кг болсон. Өсөлт 2026 оны 3-р сараас эхэлсэн бөгөөд шатахуун, тээврийн зардлын өсөлттэй давхцаж байна. Хамгийн үнэтэй нь Увс (4 033₮), хамгийн хямд нь тариалангийн бүс болох Сэлэнгэ (2 950₮) — ялгаа 37%.

Цагаан будаа, элсэн чихэр. Импортын эдгээр барааны үнэ улсын дунджаар бараг өөрчлөгдөөгүй (+3.0% ба +3.6%). Гэвч аймгуудын хоорондын зөрүү нэмэгдсэн: CV будаанд 6.5% → 10.1%, чихэрт 5% → 9.2%. Жишээ нь, будаа Завхан-д 5 500₮, Говьсүмбэр-д 3 583₮ байна.

Сүү. Задгай үнээний сүү улирлын хамгийн хүчтэй хэлбэлзэлтэй бараа: 2025 онд 2-р сард 5 222₮/л байснаа 8-р сард 3 206₮/л болж 39%-иар буурсан. Аймгуудын хоорондын зөрүү ч хамгийн их (CV ≈ 25%) — Төв-д 2 565₮, Баянхонгор-д 7 000₮. Иймд сүүний үнийн жилийн өөрчлөлтийг улирлын нөлөөг харгалзан тайлбарлах хэрэгтэй.

Боодолтой өвс. Мэдээлэл улирлын чанартай (голдуу өвөл, хавар) бөгөөд долоо хоногийн хэлбэлзэл нь бүх бараанаас хамгийн өндөр (7.05%). Малчдын зардал, улмаар махны үнэд нөлөөлдөг тул цаашид бүрэн мэдээлэлтэйгээр шинжлэх нь зүйтэй.

7. Аймгуудын харьцуулалт

Зураг 6-д аймаг бүрийн 9 барааны жилийн үнийн өсөлтийг дулааны зургаар харуулав. Аймгуудыг дундаж өсөлтөөр нь эрэмбэлсэн. Мах (зүүн гурван багана) болон шатахуун (баруун хоёр багана) бүх аймагт бараан өнгөтэй буюу өндөр өсөлттэй, харин будаа, чихэр, сүү ихэнх аймагт цайвар байна.

Зураг 6. Жилийн үнийн өсөлт (%), аймаг × бараа (2025-10-20 → 2026-10-19). «–» мэдээлэлгүй.

7.1 Сагсны жилийн өсөлтийн эрэмбэ

9 барааны тэнцүү жинтэй сагсаар тооцоход Баян-Өлгий (51%) бусдаасаа тод ялгарч тэргүүлж байна. Үүнд ямаа (+127%), хонь, үхрийн мах (+75%), гурил (+73%) нөлөөлжээ. Дараагийн байрт Орхон (39%), Хэнтий (38%), Дархан-Уул (37%) орж байна. Хамгийн бага өсөлттэй нь Архангай (25%), Увс (26%), Ховд (26%), Төв (28%).

Зураг 7. 9 үндсэн барааны тэнцүү жинтэй сагсны жилийн өсөлт, аймгаар (өнгө = бүс)

Хүснэгт 3. Аймгуудын үнийн өсөлтийн нэгтгэл (сагсны жилийн өсөлтөөр эрэмбэлсэн)

7.2 Урт хугацааны (2024 оноос) динамик

2024 оны 1-р сарыг 100 гэж авсан сагсны индексээр Завхан (162), Увс (162), Баян-Өлгий (162) хамгийн өндөр, Хөвсгөл (130), Архангай (134), Булган (137) хамгийн бага түвшинд байна. Жилийн өсөлт харьцангуй бага Увс аймаг урт хугацаандаа хамгийн их өссөн аймгуудын нэг — өөрөөр хэлбэл зарим аймагт үнийн өсөлт эрт (2025 онд) эхэлсэн байна.

Зураг 8. Сагсны үнийн индекс аймгаар (2024.01.02 = 100); өнгөөр хамгийн их ба бага өссөн 2+2 аймаг

8. Үнийн түвшний ялгаа

Өсөлтийн хурдаас гадна өрхийн бодит дарамтыг үнийн түвшин тодорхойлдог. Зураг 9-д аймаг бүрийн сүүлийн 7 хоногийн үнийг 21 аймгийн дундажтай харьцуулсан хазайлтыг харуулав (улбар шар = дунджаас үнэтэй, ягаан = хямд).

Зураг 9. Үнийн түвшний хазайлт: 21 аймгийн дунджаас, % (2026-10-19)

Дундаж хазайлтаар Өмнөговь (+6.7%), Завхан (+5.4%), Баян-Өлгий (+5.2%), Ховд (+4.5%) хамгийн үнэтэй аймгууд бөгөөд эдгээрийн ихэнх нь баруун бүсийн алслагдсан аймгууд. Харин Улаанбаатартай ойр, тээврийн зардал багатай Говьсүмбэр (-7.2%), Сэлэнгэ (-6.3%), Төв (-5.4%), Архангай (-3.8%) хамгийн хямд байна.

9. Бүсүүдийн харьцуулалт

Сагсны жилийн өсөлтийг бүсээр дундажлахад Зүүн бүс 35%, Баруун бүс 34%, Төвийн бүс 32%, Хангайн бүс 31% гарсан. Зөрүү 3.2 нэгж хувь бөгөөд Kruskal–Wallis шалгуураар статистикийн ач холбогдолгүй (H = 1.85, p = 0.604). Өөрөөр хэлбэл ялгаа нь бүсээс бус, тухайн аймгийн онцлогоос шалтгаалж байна.

Зураг 10. Бүсүүдийн жилийн үнийн өсөлт, бараагаар (аймгуудын энгийн дундаж)

• Баруун бүс: махны өсөлт хамгийн өндөр (ямаа ~78%, хонь ~63%), гэвч сүүний үнэ буурсан.
• Хангайн бүс: хонины (~61%), ямааны (~70%) мах өндөр өссөн ч гурилын өсөлт хамгийн бага (~20%).
• Төвийн бүс: махны өсөлт дундаж, харин шатахууны өсөлт бусадтай ижил.
• Зүүн бүс: гурил (~30%), сүү (~24%), дизелийн (~63%) өсөлт хамгийн өндөр — бусад бүсээс ялгаатай нь мах бус бараагаар тэргүүлж байна.

10. Аймгуудын үнийн зөрүү ба хэлбэлзэл

Аймгуудын хооронд үнэ ойртож байна уу, холдож байна уу гэдгийг вариацын коэффициентоор (CV) хэмжив. Мөн долоо хоног бүрийн үнийн өөрчлөлтийн стандарт хазайлтаар барааны тогтворгүй байдлыг тооцов.

Зураг 11. Аймгууд хоорондын үнийн зөрүү (CV, %), 4 долоо хоногийн гулсах дундаж

Хүснэгт 4. Аймгуудын үнийн зөрүү (CV) ба долоо хоногийн хэлбэлзэл

• Мах ойртож байна: үхрийн махны CV 14.9%-иас 6.5% болж хоёр дахин буурсан. Өндөр үнэ аймгуудын хооронд махны худалдааг идэвхжүүлж, үнийг жигдрүүлж байна.
• Импортын хүнс холдож байна: будаа, чихэр, гурилын CV өссөн нь алслагдсан аймгуудад нийлүүлэлт, тээврийн зардал нэмэгдсэнийг илтгэнэ.
• Хамгийн тогтворгүй: өвс (7.1%), сүү (6.4%), ямааны мах (5.0%). Хамгийн тогтвортой: элсэн чихэр (1.3%), гурил (1.6%), Аи-92 (1.8%).

Зураг 12. Долоо хоногийн үнийн өөрчлөлтийн стандарт хазайлт (аймгуудын медиан), %

11. Мах ба шатахууны өсөлтийн хамаарал

Аймгийн түвшинд махны жилийн өсөлт ба шатахууны жилийн өсөлтийн хоорондох Spearman-ий корреляц ρ = -0.16 (p = 0.496) гарсан. Шатахууны өсөлт бүх аймагт 42–53% байхад махны өсөлт 41–92% байна.

Зураг 13. Аймгийн махны ба шатахууны жилийн өсөлт (өнгө = бүс)

Шатахуун урт хугацаанд тээврийн зардлаар дамжин импортын хүнсний үнийн түвшинд нөлөөлөх хандлагатайг зургаас харж болохоор байна.

12. Дүгнэлт ба зөвлөмж

12.1 Дүгнэлт

1. Үнийн өсөлт өргөн хүрээтэй ба хүчтэй. Аймгуудын 9 барааны сагс нэг жилд дунджаар 33%-иар өссөн нь улсын албан ёсны инфляцаас (≈13%) хамаагүй өндөр. Учир нь энэ сагсанд их жинтэй, хамгийн хурдан өссөн мах ба шатахуун ихээр орж байна.
2. Мах — шокын гол эх үүсвэр. Махны үнэ 2 жилд 2 дахин нэмэгдэж, 2026 оны 1–6-р сарын улирлын өсөлт (+47%) 2024 оны ижил үеийнхээс (+34%) хүчтэй байв. Намрын идэшний улиралд үнэ ердийнх шиг буураагүй.
3. Шатахууны шок 2026 онд хоёр үе шаттай. Дизель хавар, Аи-92 зун-намар огцом өссөн; аймгуудад бараг нэгэн зэрэг, жигд дамжсан.
4. Аймгуудын ялгаа бүсээс бус, аймгийн онцлогоос хамаарна. Баян-Өлгий, Орхон, Хэнтий, Дархан-Уул тэргүүлж, Архангай, Увс, Ховд хамгийн бага өсөлттэй. Бүсүүдийн дундаж ялгаа статистикийн хувьд ач холбогдолгүй.
5. Алслагдсан аймгууд илүү үнэтэй. Баруун бүсийн аймгууд ба Өмнөговь, Завханд үнийн түвшин дунджаас 4–7% өндөр; шатахуун, гурилын үнэ хоорондоо хүчтэй хамааралтай.

12.2 Зөвлөмж

• Махны нөөц, нийлүүлэлтийг аймгийн түвшинд төлөвлөх: махны өсөлт хамгийн өндөр Баян-Өлгий, Орхон, Завхан, Сэлэнгэд хаврын нөөцийн махыг эрт бэлтгэх, аймаг хоорондын худалдааг дэмжих.
• Шатахууны нийлүүлэлтийн эрсдэлийг бууруулах: алслагдсан баруун аймгуудад шатахууны нөөцийг нэмэгдүүлэх нь тээврийн зардлаар дамжих хүнсний үнийн өсөлтийг сааруулна.

12.3 Хязгаарлалт

Энэхүү шинжилгээ нь (1) тэнцүү жинтэй сагс ашигласан тул албан ёсны ХҮИ-тэй шууд харьцуулах боломжгүй; (2) аймгийн дундаж үнэ тухайн аймгийн төв болон сумдын үнийн ялгааг тусгадаггүй; (3) шалтгаан-үр дагаврын бус, тодорхойлох (descriptive) шинжилгээ болно.